تابستان امسال، برنامه دیباگ گوگل با درخواست مجوز از آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا برای رهاسازی انبوه پشه‌های آئدس اجیپتی در کالیفرنیا و فلوریدا سرتیتر خبرها شد.
شعار این طرح، بیایید حشره‌های بد را با حشره‌های خوب متوقف کنیم، ممکن است شبیه نرم‌افزار ضدویروس جدید به نظر برسد. اما این برنامه در عوض از قدرت باکتریایی به نام وولباکیا استفاده می‌کند تا نقش پیشگیری از بارداری پشه‌ها را بازی کند.
گوگل پس از چند طرح آزمایشی و آزمایش‌های امیدوارکننده در سنگاپور، امیدوار است برنامه پشه خود را گسترش دهد تا جلوی شیوع این بیماری‌های بالقوه کشنده را در سراسر آمریکا بگیرد.
پشه‌ها جایگاه خود را به عنوان کشنده‌ترین حیوان جهان به دست آورده‌اند. آن‌ها به‌طور غیرمستقیم مسئول بیش از یک میلیون مرگ در هر سال هستند. بسیاری از گونه‌های پشه می‌توانند بیماری‌های مضر پخش کنند. اما آئدس اجیپتی به عنوان یکی از خطرناک‌ترین‌ها شناخته می‌شود. مسئول شیوع تب دانگ، چیکونگونیا، ویروس زیکا و تب زرد.
آئدس اجیپتی معمولاً در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری زندگی می‌کند. اما گرمایش جهانی این پشه را به زیستگاه‌هایی می‌کشاند که قبلاً دست‌نخورده بودند. برای شگفتی بسیاری، این گونه اخیراً در مناطقی به شمالی‌بودن بریتانیا هم در حال تولیدمثل دیده شده است.
خوشبختانه دانشمندان تشخیص داده‌اند احتمال ابتلا به بیماری از این جمعیت‌ها بسیار کم است. با این حال، نشانه روشنی است که تغییر در راه است.
قدرت وولباکیا
گوگل با این پروژه سرتیتر خبرها شده. اما این شرکت اصلاً اولین نفر در استفاده از این تکنیک برای هدف قرار دادن بیماری‌های ناشی از پشه نیست. بلکه فقط یکی از بسیاری از طرح‌هایی است که از قدرت وولباکیا برای سرکوب جمعیت پشه‌ها استفاده می‌کنند.
وولباکیا یک جنس از باکتری است که به‌طور طبیعی روی بسیاری از حشرات یافت می‌شود. در بسیاری از موارد، حشرات با این باکتری‌ها همزیستی دارند و هیچ علامت یا اثر نامطلوبی از حضور این میکروب نمی‌بینند.
اما این یعنی باکتری هیچ تأثیری ندارد؟ نه. در اوایل دهه ۱۹۰۰، پژوهشگران پشه کشف کردند که این باکتری خود بر سیتوپلاسم سلول‌های میزبان اثر می‌گذارد و توانایی تولیدمثل آن‌ها را تغییر می‌دهد.
شانتال فوگلز به نیو اطلس گفت: ویروس دانگ هدف اصلی کنترل مبتنی بر وولباکیا است. چون از دیدگاه بهداشت عمومی مهم‌ترین ویروس ناشی از پشه محسوب می‌شود.
تب دانگ ممکن است اولویت بالاتری برای مبارزه اپیدمیولوژیست‌ها باشد. اما سرکوب جمعیت پشه‌ها ناگزیر بیماری‌های دیگر را هم کم می‌کند.
فوگلز گفت: با این حال، با هدف قرار دادن آئدس اجیپتی، انتقال چندین ویروس را می‌توان کاهش داد.
پیشگیری از بارداری پشه
فوگلز توضیح می‌دهد که وولباکیا به‌طور طبیعی روی بسیاری از گونه‌های پشه وجود دارد. اما آئدس اجیپتی به‌طور طبیعی این باکتری را حمل نمی‌کند.
در عوض، دانشمندان وولباکیا را در آزمایشگاه به تخم‌های آئدس اجیپتی وارد می‌کنند. آن‌ها را به‌صورت انبوه پرورش می‌دهند و به نر و ماده جدا می‌کنند. فقط نرهای آئدس اجیپتی در طبیعت رها می‌شوند تا با پشه‌های ماده محلی جفت‌گیری کنند.
چون این پشه‌های ماده محلی به‌طور طبیعی وولباکیا ندارند، میکروب‌های واردشده از پشه‌های نر آزمایشگاهی در تخم‌هایشان ناسازگاری سیتوپلاسمی ایجاد می‌کنند. این ناسازگاری جلوی رشد یا باز شدن تخم‌ها را می‌گیرد. به همین دلیل این تکنیک لقب پیشگیری از بارداری پشه گرفته است.
با گذشت زمان، این کاهش تولید تخم، جمعیت پشه را سرکوب می‌کند. چون پشه‌های نر آئدس اجیپتی نیش نمی‌زنند، رهاسازی آن‌ها به‌صورت انبوه خطر انتشار بیماری‌های مضر به انسان را افزایش نمی‌دهد.
چالش‌های لجستیکی
در ماه مه ۲۰۲۶، آزمایش‌های گوگل در سنگاپور نشان داد برنامه اس‌آی‌تی موارد تب دانگ را در چند ماه پس از رهاسازی ۷۰ درصد کاهش داد. به‌طور مشابه، آزمایش سال ۲۰۲۰ پژوهشگران در برزیل نشان داد وولباکیا به‌طور قابل توجهی انتقال تب دانگ را کاهش می‌دهد.
اما فوگلز توضیح می‌دهد که برنامه‌های اس‌آی‌تی با وجود نتایج امیدوارکننده، می‌توانند بسیار پرهزینه باشند و به رهاسازی مداوم نیاز دارند.
او گفت: سرکوب جمعیت از طریق رهاسازی نر، وولباکیا را به‌طور دائمی در طبیعت مستقر نمی‌کند. بنابراین رهاسازی مداوم در بازه زمانی طولانی لازم است. این کار از نظر لجستیکی چالش‌برانگیز و پرهزینه است.
به دلیل همین چالش‌های لجستیکی و پرهزینه، فوگلز و دانشکده بهداشت عمومی ییل روش جایگزینی را برجسته می‌کنند: جایگزینی جمعیت پشه. این تکنیک در عوض پشه‌های آغشته به وولباکیا را در آزمایشگاه پرورش می‌دهد و هم نر و هم ماده را در طبیعت رها می‌کند.
چون هر دو جنس وولباکیا دارند، می‌توانند با موفقیت تولیدمثل کنند. آن‌ها همچنین وولباکیا را به نسل‌های بعدی منتقل می‌کنند.
در این حالت، میکروب به عنوان پیشگیری از بارداری نر عمل نمی‌کند. بلکه می‌تواند به عنوان یک «واکسن» استفاده شود که در برابر بیماری‌هایی مثل تب دانگ محافظت می‌کند.
با گذشت زمان، تلاش برای جایگزینی جمعیت می‌کوشد وولباکیا را به‌طور پایدار در جمعیت‌های طبیعت مستقر کند و به‌طور مؤثر مقاومت به بیماری را پخش کند. وقتی آستانه مشخصی از وولباکیا در طبیعت ایجاد شد، دیگر نیازی به رهاسازی مداوم پشه نیست.
تصور اینکه جوامع ممکن است از وارد کردن پشه‌های بیشتر به حیاط‌شان نگران شوند، آسان است. اما پژوهش‌ها نشان داده افزایش آگاهی از علم پشت وولباکیا می‌تواند درک عمومی از این طرح‌ها را به‌طور چشمگیری بهتر کند.
برای مثال، پس از آزمایش سنگاپور گوگل، ۹۷ درصد شرکت‌کنندگانی که نظرسنجی شدند، با استفاده از وولباکیا برای سرکوب جمعیت پشه مخالف نبودند. با تجربه کردن مزایای کمتر شدن موارد تب دانگ، این حمایت به‌طور قابل توجهی رشد کرد.
به همین ترتیب، برخی ممکن است نگران اثرات محیطی ناخواسته رهاسازی پشه باشند. اما فوگلز اطمینان می‌دهد این طرح‌ها مهارشده‌اند و خطری برای اکوسیستم‌های محلی ندارند.
او گفت: هر دو استراتژی بسیار اختصاصی هستند. چون فقط آئدس اجیپتی را هدف می‌گیرند، بدون تأثیر منفی بر محیط زیست یا اکوسیستم گسترده‌تر.
با سرعت گرفتن گرمایش جهانی و گسترش پشه‌های مهاجم مثل آئدس اجیپتی به گوشه‌های تازه‌ای از جهان، قدرت طبیعی وولباکیا ممکن است بهترین شانس دانشمندان برای مهار شیوع ترسناک‌ترین بیماری‌های ناشی از پشه باشد.
